# Makine tipleri

> Makine tipini alanları, birimleri ve aralıklarıyla bir kez tanımlayın, cihazın veri noktalarını eşleyin, cihazı UNS model konusunda okuyun.

Kaynak: https://proxus.io/tr/docs/organize/machine-types

**Makine tipi**, bir makine türünün neyi ölçtüğünü bir kez tanımlar: bir pompanın debisi, basıncı ve çalışma durumu
vardır; cihazı hangi protokolü konuşursa konuşsun. Bu türden olan her cihaz tipi seçer ve tipin alanlarını kendi veri
noktalarıyla eşler. Edge Gateway cihazı bundan sonra tipin biçiminde de yayınlar; böylece ortak veri modelini (UNS)
okuyan sistemler her pompayı aynı biçimde görür. Makine tipleri **Varlık yapısı > Makine tipleri** ekranındadır.

## Tip ve alanları

| Tipin alanı | Açıklama |
| --- | --- |
| **Ad** | Makinenin türü; örneğin `Pompa` ya da `Santrifüj pompa`. Benzersizdir. |
| **Temel aldığı tip** | Bu tipin üzerine kurulduğu tip. Tip önce o tipin bütün alanlarına, ardından kendi alanlarına sahiptir. **Devralınan alanlar** bunları listeler. |
| **Açıklama** | Tipin ne için olduğu. |
| **Alanlar** | Tipin değerleri. |
| **Bileşenler** | Tipin içerdiği makineler; her biri bir ad ve bir türle. |

Her alanın bir **Ad**'ı (örneğin `Debi`), **Veri türü**, **Birim**'i, **Alt sınır**'ı, **Üst sınır**'ı ve
**Açıklama**'sı vardır. Bir alan adı bir tipte, temel aldığı tipler dahil, yalnızca bir kez kullanılabilir. Bir tip
doğrudan ya da başka bir tip üzerinden kendisini temel alamaz.

## Bileşenler

Bir tip başka makineleri **Bileşenler** olarak içerebilir: örneğin `Pump` tipinde `Pump1` ve `Pump2` bileşenleri ile
`Conveyor` tipinde `Conveyor` bileşeni olan bir `Filling Line` tipi. Bu yapı, bir hattı ya da hücreyi tek başına okuyan
bir cihaza, örneğin tek bir PLC'ye uygundur. Her bileşenin bir **Ad**'ı (harf, rakam ve `_`) ve bir **Tür**'ü vardır.

Bileşenin alanları cihazda bileşenin adıyla eşlenir: `Pump1.Flow`, `Pump2.Flow`. `Pump1.Flow` için `Pump1_Flow`
adlı veri noktası kendiliğinden doldurulur. Bileşenin hesaplanan alanları formüllerini korur ve bileşenin kendi
alanlarını okur. Bileşenlerin de bileşenleri olabilir; bir tip kendisini doğrudan ya da bileşenleri üzerinden
içeremez. Model konusunda bileşen iç içe görünür:

```json
"fields": {
  "Speed": { "value": 120, "dataType": "Double", "quality": "Good", "tag": "SPD", "ts": "..." },
  "Pump1": { "type": "Pump", "fields": { "Flow": { "value": 12.5, "unit": "m3/h", "quality": "Good", "tag": "P1F", "ts": "..." } } }
}
```

## Hesaplanan alanlar

**Formül**ü olan bir alan hesaplanan alandır: veri noktası almaz ve Edge Gateway, tipin diğer alanlarından biri her
değiştiğinde değerini hesaplar. Örneğin birimi `%` olan bir `Yield` alanı ve formülü:

```
GoodCount / (GoodCount + RejectCount) * 100
```

Formül, işlem akışlarındaki Hesapla adımının dilini kullanır: sayılar, `+ - * /`, parantezler ve `round`, `abs`, `min`,
`max`, `clamp` işlevleri. Tipin kendisi hesaplanmayan alanlarını adlarıyla okuyabilir. Tipte olmayan bir alanı ya da
başka bir hesaplanan alanı kullanan formül kaydedilemez.

Model konusunda hesaplanan alan `tag` yerine `formula` bilgisini taşır. Veri kalitesi, okuduğu alanların en kötü
veri kalitesidir; kendi alt ve üst sınırı dışında `Uncertain` olur. Okuduğu alanlardan birinin henüz sayısal değeri
yoksa ya da formül sıfıra bölüyorsa hesaplanan alan yayınlanmaz.

## Sürümler

Bir cihaz, tipin düzenlemekte olduğunuz halini değil, bir **sürüm**ünü izler. Bu yüzden tipteki bir değişiklik çalışan
cihazlara habersizce ulaşmaz.

| Tipin sayfasında | Ne yapar |
| --- | --- |
| **Yayınlanmamış değişiklikler** | En yeni sürümden bu yana ne değiştiği: eklenen ve çıkarılan alanlar, veri türü, birim, sınır ya da açıklama değişiklikleri. |
| **Sürüm yayınla** | Tipin alanlarını, devralınanlar dahil, şu anki halleriyle yeni bir sürüm olarak kaydeder. Cihazlarda hiçbir şey değişmez. |
| **Cihazları sürüme taşı** | Tipin bütün cihazlarını seçtiğiniz sürüme taşır. Açılan pencere her cihaz için şu anki sürümünü ve onun için nelerin değişeceğini gösterir; **Cihazları taşı** bunu uygular. Daha eski bir sürüm cihazları geri götürür. |
| **Sürümler** | Yayınlanan her sürüm, ne zaman yayınlandığı ve neyi değiştirdiğiyle. |

Bir cihazın kendi sürümü, **Model** sekmesindeki **Model sürümü** alanıdır; tek bir cihazı taşımak için onu orada
değiştirin. Hiç yayınlanmamış bir tiple kaydedilen ilk cihaz, tipin 1. sürümünü yayınlar. Bir sürümün koruduğu alan,
cihaz taşındığında veri noktasını korur; yeni bir alan, cihazda varsa aynı adlı veri noktasını alır. Devralınan
alanlar sürüm yayınlanırken alınır: temel tip değiştikten sonra türetilen tipi yeniden yayınlayın.

## Cihaza tipini verme

1. Cihazı açın ve **Model** sekmesine geçin. Etkin bir cihaz salt okunurdur; değiştirmek için **Yapılandırma**
   altında cihazı devre dışı bırakın, sonra yeniden etkinleştirin.
2. **Makine tipi** alanında tipi seçin. Cihaz tipin en yeni sürümünü alır ve o sürümün bütün alanları,
   devralınanlar dahil, bir **Veri noktası** sütunuyla listelenir. Adı alanın adıyla birebir aynı olan (büyük-küçük harf fark etmez) veri noktası kendiliğinden doldurulur.
3. Kalan her alan için veri noktasını seçin. Veri noktası seçilmeyen alan modelde yer almaz.
4. Kaydedin. Başka bir tip seçildiğinde iki tipin ortak alanlarının eşlemesi korunur.

Alan, değeri veri noktasından Edge Gateway'in gönderdiği haliyle, yani veri noktasının kendi ölçeklemesinden sonra
alır.

## Model konusu

Tipi olan bir cihaz için Edge Gateway, [ortak veri modeli (UNS)](https://proxus.io/tr/docs/concepts/unified-namespace) içindeki veri
noktası konularının yanında `.../<device>/model` konusunu da yayınlar. Bu konu eşlenmiş her alanı son değeriyle
taşır ve MQTT sunucusu onu yeni aboneler için saklar:

```json
{
  "ts": "2026-11-14T10:23:59.673Z",
  "type": "Filler",
  "fields": {
    "Speed": { "value": 57.8, "dataType": "Double", "quality": "Uncertain", "tag": "Speed", "ts": "2026-11-14T10:23:24.661Z" },
    "GoodCount": { "value": 161205, "dataType": "Double", "quality": "Good", "tag": "GoodCount", "ts": "2026-11-14T10:23:59.673Z" }
  }
}
```

| Bölüm | Açıklama |
| --- | --- |
| `type` | Cihazın makine tipi. |
| `fields` | Eşlenmiş her alan için bir kayıt: alanın veri türünde `value`, alanın birimi varsa `unit`, `quality`, değerin geldiği `tag` (hesaplanan alanda `formula`) ve o değerin `ts` zamanı. |
| `quality` | Veri noktasının veri kalitesi; alanın alt ve üst sınırı dışındaki bir değer `Uncertain` olur. |

Model konusu JSON biçiminde yayınlanır; Sparkplug B'de yalnızca veri noktası metrikleri yayınlanır.

## Durumlar

Bir tip, makinesinin ne yaptığını söyleyebilir. **Durum alanı**'nı seçin (değeri durumu veren alan; örneğin
`OperatingState`) ve değerlerini **Durumlar** sekmesinde adlandırın: her **Değer** (örneğin `4`), **Adı** (*Arıza*)
ve **Türü**: **Çalışma**, **Bekleme**, **Planlı duruş** (planlı süreden düşülür), **Plansız duruş** ya da **Arıza**.
Başka bir tipin üzerine kurulan tip onun durumlarını alır; bir değeri yeniden adlandırmak bu tip için değiştirir.

Tipteki her cihaz bu durumları alır: cihazın durum veri noktası, durum alanının eşlendiği veri noktasıdır; durum
etiketleri tipteki adlardır ve türe göre renklenir. Trendin durum bandı, alarm sayfası ve UNS Gezgini bunları
gösterir. Tipi durum adlandırmayan bir cihaz, Trend Çalışma Alanı'nda kurulan durum bandını korur. Durumlar, OEE için
üç alanla birlikte [duruş kaydını ve OEE'yi](https://proxus.io/tr/docs/monitor/downtime-and-oee) de besler:

| Alan | Anlamı |
| --- | --- |
| **İyi sayı alanı** | İyi ürünleri sayan alan; artan bir sayaç. |
| **Hatalı sayı alanı** | Hatalı ürünleri sayan alan. |
| **İdeal hız (adet/dk)** | Makinenin dakikada üretmek üzere tasarlandığı adet. |

## Veri sözleşmesi

Tip, cihazlarının verisi için bir sözleşmedir de. **Sınır dışı değerler**, gateway'in alanın alt ve üst sınırı
dışındaki bir değeri model konusunda ne yapacağını söyler: **Belirsiz olarak işaretle** (varsayılan) ya da
**Yayınlama** (alan, sınırlar içinde bir değer gelene kadar model konusundan çıkar). Veri noktalarının kendisi her
zaman saklanır.

**Sözleşme** sekmesi, tipteki her cihaz için şu an uymayanları listeler: veri noktası olmayan alan (**Eşlenmemiş**),
sayı alanına bağlı metin veri noktası, birimi alanınkinden farklı veri noktası (°C ile degC aynı sayılır), henüz
değeri gelmemiş alan ve sınırların dışındaki değer.

## Standarttan içe aktarma ve AAS olarak indirme

**Makine tipleri** listesindeki **Dosyadan al**, bir OPC UA bilgi modelini okur: bir companion spesifikasyonu
(örneğin Pumps ya da Machine Tools) ya da bir CESMII Smart Manufacturing Profile; ikisi de NodeSet2 XML dosyasıdır.
Her nesne tipi bir makine tipi olur: üzerine kurulduğu tip (HasSubtype), değişkenleri ve özellikleri alan olarak
(EngineeringUnits birim, EURange sınırlar olarak), klasörlerindeki değişkenler `Klasör_Değişken` adlı alanlar olarak ve
nesne bileşenleri bileşen olarak. Oluşturulacak tipleri işaretleyin; üzerine kuruldukları ya da içerdikleri tip de
gelir, adı zaten kullanılan bir tip olduğu gibi bırakılır. **İçe aktar** seçilene kadar hiçbir şey oluşturulmaz.

Bir cihazın ya da makine tipinin sayfasındaki **AAS olarak indir**, Asset Administration Shell (IDTA AAS v3)
dosyasını `.aasx` olarak indirir. Cihaz bir *Instance*'tır: Identification alt modeli (ad, tip, tesisteki yer) ve
her alanın son değeri, birimi ve sınırlarıyla OperationalData alt modeli; bir bileşen bir koleksiyondur. Makine tipi,
aynı alt modellerin değersiz *Template* halidir. Makine tipleri [i3X API](https://proxus.io/tr/docs/develop/i3x) ile de sunulur.

## Hazır tipler

**Makine tipleri** listesindeki **Hazır tiplerden ekle**, çoğu tesiste bulunan tipleri sunar: pompa, santrifüj pompa,
hava kompresörü, elektrik motoru, endüstriyel fırın, enerji analizörü, konveyör ve chiller. Her biri alışılmış
alanları, birimleri ve sınırlarıyla gelir. İhtiyacınız olanları işaretleyip **Seçilenleri ekle**'yi seçin. Başka bir
tipin üzerine kurulan tip onu da getirir (santrifüj pompa, Pompa'yı da ekler). Adı zaten kullanılan bir tip olduğu gibi
bırakılır. Eklenen tipler sıradan makine tipleridir; istediğiniz gibi değiştirin. Adları İngilizce kalır, çünkü model
konusunda ve kurallarda görünürler; açıklamaları sizin dilinizde yazılır.

## Eşlemeyi Yapay Zekâ Asistanı'na yaptırma

Veri noktalarının adları alan adlarından farklı olduğunda, tipin sayfasındaki **Eşleme öner** eşleştirmeyi sizin
yerinize yapar.

1. Eşlenecek cihazları işaretleyin. Bu tipteki cihazlar işaretli gelir; tipi olmayan cihazlar da listelenir ve
   onaylayınca bu tipi alır. Tipi her zaman siz seçersiniz: asistan bir cihaz için tip seçmez.
2. **Eşleme öner**'i seçin. Bir alan, sahip olduğu veri noktasını korur; alanla aynı adı taşıyan veri noktası doğrudan
   alınır. Kalanlar için asistan alanı (birim, sınırlar, açıklama) her veri noktasıyla (birim, açıklama, veri türü,
   son değer) karşılaştırır ve bir veri noktası önerir; nedenini tek cümleyle yazar. Sayısal bir alana metin veri
   noktası verilmez ve bir veri noktası tek bir alanı verir. Aynı profildeki cihazlar için tek soru sorulur.
3. Satırları kontrol edin. Her satır veri noktasının nereden geldiğini söyler (**Zaten eşli**, **Aynı ad**, **Yapay
   Zekâ Asistanı**, **Bulunamadı**). İstediğiniz veri noktasını listesinden değiştirin; boş bırakılan alan modele girmez.
4. **Onayla ve uygula**'yı seçin. Bundan önce hiçbir şey kaydedilmez. Çalışan cihazlar gateway üzerinde güncellenir.

[Yapay Zekâ Asistanı](https://proxus.io/tr/docs/monitor/copilot) sohbetinde de aynısını isteyebilirsiniz: "Labeler alanlarını üç
etiketleyicide eşle". Asistan eşlemeyi okur (**Model eşlemesi**) ve veri noktalarını sizin onaylayacağınız bir
değişiklik olarak önerir. "Tipi olmayıp aynı veri noktalarına sahip cihazlar hangileri?" diye sorarsanız grupları
listeler (**Tipi olmayan benzer cihazlar**), sonra bir grup için tip isteyip istemediğinizi ve adını ne koymak
istediğinizi sorar. Siz onaylamadan hiçbir şey oluşturmaz.

## Tip için kural ve pano

Kuralı ya da panoyu tip için bir kez kurun; veri noktalarının adı ne olursa olsun, tipteki her cihazı kapsar.

**Tipteki her cihaz için bir kural.** **Kurallar ve akışlar > Alarm kuralları** ekranında koşulun **Nerede** kısmını **Makine tipi**
yapın ve tipi seçin. Karşılaştırmalarda tipin alanları listelenir; örneğin `Main.Speed` **altında** `20`. **Şu an** ve
**Son 24 saatte olsaydı** kontrolleri her cihazın kendi veri noktalarını okur. Gateway kuralı tipteki her cihazda,
alanın o cihazda eşlendiği veri noktası üzerinde çalıştırır; alarm cihazın adını taşır. Kural cihazları izler: bir
cihaz tipi aldığında ya da eşlemesi değiştiğinde kural yeniden gönderilir. Kuralın karşılaştırdığı bir alanı eşlenmemiş
cihaz dışarıda kalır. Hesaplanan alanın veri noktası olmadığı için henüz karşılaştırılamaz. Tipin sayfasındaki
**Alarm kuralları** sekmesi tipin kurallarını listeler.

**Tip için bir pano.** Tipin sayfasındaki **Pano oluştur**, tipteki bütün cihazlar için tek bir pano kurar ve açar.
Pano, diğer panolarla birlikte **Raporlama > Panolar** altında durur. Üstten bir cihaz seçin: her alan için son
değerini gösteren bir kart vardır, grafik de seçilen kartın alanını son 24 saat boyunca gösterir. Hesaplanan ve metin
alanlar gösterilmez. Pano, oluşturulduğu andaki cihazları ve eşlemeleri kullanır: bir cihaz ekledikten ya da eşlemeyi
değiştirdikten sonra **Pano oluştur**'a yeniden basın; aynı pano güncellenir.

## Sonraki adımlar

- [Ortak veri modeli (UNS)](https://proxus.io/tr/docs/concepts/unified-namespace): veri modelinin konuları ve mesajları.
- [Cihazlar, profiller ve veri noktaları](https://proxus.io/tr/docs/concepts/devices-profiles-tags): tipin alanlarının eşlendiği veri noktaları.
